Κοινωνική μαγεία και το «φαινόμενο Καρυστιανού»
Κοινωνική μαγεία και το «φαινόμενο Καρυστιανού»
Γράφει ο
Βασίλης Τζώτζης
Υπ διδάκτορας Πολιτικής Ανθρωπολογίας ΠΔΜ
Αφορμή για το παρόν άρθρο αποτέλεσαν ορισμένες ιδιαίτερα εύστοχες παρομοιώσεις σχετικά με το πρόσωπο της κυρίας Μαρίας Καρυστιανού, ή (ακριβέστερα) με το «κοινωνικό φαινόμενο» Καρυστιανού. Ενδεικτικά, ξεχωρίζει η αναφορά σε αυτήν ως «από μηχανής θεός», που ερμηνεύει ως εξωγενή την κοινωνική της παρέμβαση, καθώς και η συγκλονιστική αναλογία με το τραγικό πρόσωπο της Αντιγόνης, όπως την περιγράφει ο Θανάσης Τριαρίδης. Παρά τα ρητορικά αυτά σχήματα παραμένει ανέκφραστο κάτι ουσιώδες: η αδυναμία τους να συμβολοποιήσουν τις συγκεντρώσεις, τα μνημεία (σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη), καθώς και την ηθική και πολιτική λειτουργία της κυρίας Καρυστιανού στο δημόσιο χώρο και λόγο. Η επιδραστικότητα της κυρίας Μαρίας Καρυστιανού δεν πηγάζει από όσα λέει ή πράττει, αλλά από όσα η κοινωνία πιστεύει ότι ενσαρκώνει. Απλοί άνθρωποι της καθημερινότητας βλέπουν κάτι σε αυτή που δεν είναι ακριβώς μόνο δικό της, κάτι οικείο όσο και δυναμικό.
Ενισχύστε το militaire.gr ,δείτε γιατί ΕΔΩ
Τα κλασικά πολιτικοκοινωνικά εργαλεία ανάλυσης με αποκλειστική έμφαση στον «ορθό λόγο» δεν επαρκούν για την περιγραφή αυτού που συμβαίνει μπροστά στα ίδια μας τα μάτια. Αντίθετα πιστεύω πως υπάρχουν ισχυρές αναλογίες με ανθρωπολογικές περιγραφές της Μαγείας ως μορφή συλλογικής πίστης. Αναφέρομαι στα πορίσματα της ιστορικής μελέτης των Marcel Mauss και Henri Hubert «Σχεδίασμα μιας Γενικής Θεωρίας για τη Μαγεία», όπου μπορούν να σταχυολογηθούν στα εξής βασικά:
ü Μια συλλογική πίστη διαμορφώνεται στο έδαφος μιας επιτακτικής αναγκαιότητας, ως η απαραίτητη βάση για την εμφάνιση της μαγείας.
ü Η κοινωνική διάχυση – εξαΰλωση – λειτουργία αυτής της πίστης διαμορφώνει το «mana», την κοινωνική βάση της πίστης στη μαγεία. Ανάλογο της έννοιας «mana» είναι το «Ωραίον» για την Τέχνη, η «Αξία» για την Πολιτική Οικονομία.
ü Ο κοινωνικός ρόλος προηγείται του προσώπου, η ανάδειξη του ρόλου κορυφώνει συλλογικές προσδοκίες και συμβολικές επενδύσεις, επιτελώντας το ρόλο της Συμπύκνωσης.
Η κοινή σύλληψη της «μαγικής συνείδησης» είναι πως ο μάγος «ξεγελάει» την κοινότητα μέσα από τα ταχυδακτυλουργικά του τεχνάσματα, ώστε να κερδίσει προσωπικά (υλικά & συμβολικά) οφέλη. Η πραγματικότητα βρίσκεται στον αντίποδα αυτής της παραδοχής! Η αναπόδραστη πίεση της πραγματικότητας πάνω στην κοινότητα (π.χ. ξηρασία) δημιουργεί μια επιτακτική ανάγκη. Στο έδαφος αυτής της ανάγκης αναπτύσσονται συλλογικά(μεταδιδόμενα και πολλαπλασιαζόμενα) αισθήματα, ικανά να διαμορφώσουν το φαντασιακό έδαφος της συλλογικής πίστης σε μια (συλλογικά) κατασκευασμένη πραγματικότητα. Η ανάγκη της κοινότητας για «βροχή» θα οδηγήσει υπό την πίεση μιας συλλογικής θανάτωσης (σε περίπτωση αποτυχίας) τον μάγο να «χορέψει το χορό της βροχής». Ακόμη και αν ο μάγος αμφέβαλε για τις μαγικές του δυνάμεις, το αβάσταχτο βλέμμα της επιβίωσης της κοινότητας θα τον εξωθήσει στην τέλεση του μαγικού τελετουργικού. Η ελληνική κοινωνία στο έδαφος των συντετριμμένων ελπίδων του 2010-15, των αισθημάτων ήττας και διάψευσης έχει ανάγκη από το «κοινωνικό φαινόμενο» Καρυστιανού! Η ελληνική κοινωνία θέλει να μην ξανα-προδοθεί, να μην νιώσει την ηγεσία της να περνά από την πλευρά του αντιπάλου και το πρόσωπο της κυρίας Μαρίας Καρυστιανού, με τους πλέον επώδυνους όρους για την ίδια, μοιάζει να έχει απόλυτη φερεγγυότητα. Η ανάγκη της κοινωνίας για αλλαγές στο έδαφος των προηγούμενων εμπειριών αλλά και μιας ολικής ανακεφαλαίωσης υπό τη θέαση του πολιτικού εγκλήματος των Τεμπών δημιουργεί την «κοινωνική μαγεία».
Ενισχύστε το militaire.gr ,δείτε γιατί ΕΔΩ
Η έννοια του «mama» είναι η ρέουσα συλλογική πίστη, είναι η εννοιολογική και η παραγωγική ανακατασκευή των κοινωνικών νοημάτων. Με βάση τα προηγούμενα είναι η πίστη (στο έδαφος της ανάγκης) που θα πραγματώσει την εξίσωση καπνός + «mana» = βροχερό σύννεφο. Οι τελετουργικές επιτελέσεις θα απογυμνωθούν αν αποσυρθεί η συλλογική πίστη στη δύναμη της Μαγείας! Είναι η συνειδητή και ημί-συνειδητή αιώρηση εντός της κοινωνίας του αιτήματος για «Δικαιοσύνη» (ή και Δηκεοσήνι). Το «mana» είναι η κοινωνικά αναγνωρισμένη, απρόσωπη δύναμη, που επενδύεται σε πρόσωπα, πράξεις ή αντικείμενα και παράγει αποτελεσματικότητα επειδή όλοι δρουν σαν να υπάρχει. Δεν κατοικεί μέσα σε κάποιον, κυκλοφορεί. Όταν η συλλογική πίστη διαχέεται και εδραιώνεται κοινωνικά, τότε αυτό που κυκλοφορεί δεν είναι πια απλώς συναίσθημα ή άποψη, αλλά μια μορφή απρόσωπης κοινωνικής δύναμης. Το «mana» δεν είναι αυτό που πιστεύουμε, είναι αυτό που δρα επειδή πιστεύουμε. Σε κάθε βιωματικό στιγμιότυπο αδικίας δηλώνει και επανα-δηλώνει εμφατικά την παρουσία του…
Ο κοινωνικός ρόλος προϋπάρχει και δημιουργεί το έδαφος για την ανάδειξη του προσώπου, την καταλυτική εμφάνιση της λειτουργίας της «συμπύκνωσης». Η «ιεροποίηση» της μορφής ιεροποιεί το χώρο (μνημεία), το χρόνο (επέτειος), η φυσική του παρουσία «νομιμοποιεί» στις τεράστιες συγκεντρώσεις το μετασχηματισμό του πένθους σε πολιτική υπόσχεση, του τραύματος σε συλλογική δράση, πάνω του δεν ελπίζουν απλά οι ζωντανοί αλλά περιμένουν να δικαιωθούν και οι νεκροί…
Ενισχύστε το militaire.gr ,δείτε γιατί ΕΔΩ
Η «αυθεντικότητα» του κοινωνικού ρόλου του μάγου έχει επικυρωθεί σε μια διπλή κίνηση συμβολικών επενδύσεων, η αναγνώρισή του από την κοινότητα προϋποθέτει την αναγνώριση από την πρωταρχική – αυθεντική ομάδα των ομοίων, όσων βιωματικά είχαν τα ίδια χαρακτηριστικά. Η αναγνώριση της κα Καρυστιανού από τη συλλογικότητα των συγγενών, η επεξεργασία της αποκλειστικά «δικής τους» απώλειας, η ανάδειξή της σε συλλογικό εκπρόσωπο των εμπειριών – βιωμάτων και τελικά των αιτημάτων τους επιτέλεσε τη πρωταρχική εγκαθίδρυση του ρόλου της. Η μικρή αυθεντική ομάδα της αβάσταχτης απώλειας, μέσα από τη δική της εσωτερικότητα έδωσε ένα επικυρωμένο αρχέτυπο στο πλήθος ΚΑΙ ΟΧΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΣΥΣΤΗΜΙΚΟΣ ή ΘΕΣΜΙΚΟΣ και ΕΞΩΓΕΝΗΣ ΦΟΡΕΑΣ, κρύος και αποξενωμένος από τη λαϊκή βούληση.
Η πλήρης αποτυχία της υλικής θεσμικότητας, η συνειδητή δράση συσκότισης, τα «ηχητικά» των παιδιών να καλούν ξανά σε βοήθεια επανα-ενεργοποίησαν την Έγκληση προς το πλήθος να αναλάβει κοινωνική δράση. Η δύναμη της Μαρίας Καρυστιανού δεν γεννήθηκε απευθείας στο κοινωνικό σώμα. Η ιστορία μας δείχνει ότι τα ισχυρότερα συλλογικά σύμβολα δεν γεννιούνται από το πλήθος, αλλά από μικρές κοινότητες αισθήματος. Αναδρομικά και μόνο μέσω διαμεσολαβήσεων καθολικεύονται. Χωρίς καμία διάθεση «ιεροποίησης», αλλά με πλήρη διάθεση ερμηνείας των προϋποθέσεων του «Ιερού» ας μην ξεχνάμε πως το κεντρικό πρόσωπο της χριστιανικής πίστης, διένυσε ακριβώς την ίδια (αναλογικά) πορεία μέσα από τα συλλογικά βιώματα της πρωταρχικής αυθεντικής ομάδας ομοίων (μαθητές). Η συλλογική τους μαρτυρία και πίστη στο γεγονός της Ανάστασης έδωσε το υπόδειγμα προς τα πλήθη.
Σε αυτές τις διαδικασίες μένει πάντα κάποιο υπόλειμμα, κάτι που αδυνατεί να χωρέσει στο Συμβολικό! Είναι αυτή η αίσθηση του «ότι και αν κάνει δεν θα γυρίσει πίσω το παιδί της», αυτή η αίσθηση της «φωνής που σπάει», ενός προσώπου που ίσα που καταφέρνει να κρύψει τον λυγμό μπροστά στο αμετάκλητο της απώλειας. Αυτή είναι η αυθεντικότητα και η συλλογική εγγύηση «πως δεν θα μας πουλήσει» απέναντι σε απλούς καθημερινούς ανθρώπους και είναι πραγματικά ακαταμάχητη.
Σήμερα βρισκόμαστε στην σκληρή περίοδο που αυτή η διαδικασία, με όλους τους κινδύνους και τις μεταθέσεις, παίρνει θεσμικά χαρακτηριστικά. Σε θεολογικό ανάλογο: στην στιγμή που ο Απόστολος Παύλος ανακεφαλαιώνει ως διανοούμενος τα αναφερόμενα. Ο διανοούμενος παραλληλίζεται με τον κομματικό φορέα, δεν έχει βιωματική σχέση με τα γεγονότα, τους αποδίδει όμως (σε κάθε περίπτωση) υψηλή θεωρητική υπόσταση. Η μαγεία και το «mana» όμως κινδυνεύουν να απονεκρωθούν εκτός της πρωταρχικής ομάδας, να γίνουν εξουσιαστική αφήγηση ή «παραμορφωτική Ιδεολογία» μέσα στις μυλόπετρες του πολιτικού. Η ζωή και η διευρυνόμενη συμμετοχή των γητευμένων αυτής της συλλογικής πίστης θα καθορίσουν την πορεία των πραγμάτων.
Υστερογραφικά: Θα ακολουθήσει σύντομα ένα «πιο» πολιτικό κείμενο με χρήση «πιο» κλασικών αναλυτικών εργαλείων για το συγκεκριμένο πρόσωπο της Μαρίας Καρυστιανού και τις επιλογές της, τις πολιτικές μας εμπειρίες με την ανάλογη κοινωνική τους πλαισίωση.
Δεν υπάρχουν σχόλια
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.