Ποιος φροντίζει όσους μας φροντίζουν;

 

09 Ιουνίου 2026

Ποιος φροντίζει όσους μας φροντίζουν; Η απλήρωτη δουλειά μετά τη δουλειά αξίζει όσο το 5% του ΑΕΠ της ΕΕ

Η μη αμειβόμενη φροντίδα, σε παιδιά, ηλικιωμένους, άτομα με αναπηρία, είναι μια αόρατη αλλά πολύτιμη δουλειά, που κάνουν κυρίως οι γυναίκες, με αξία που φτάνει το 5% του ΑΕΠ της ΕΕ.

Αφροδίτη Τζιαντζή

 

Αν είσαι μητέρα, γιαγιά, θεία, κόρη, αδελφή, σύζυγος, το να φροντίζεις παιδιά, ηλικιωμένους ή άτομα που χρήζουν μακροχρόνια φροντίδα, δεν θεωρείται δουλειά, αλλά καθήκον. Αν δεν το κάνεις εσύ ποιος άλλος θα το κάνει; Το ίδιο ισχύει θεωρητικά και για τους άντρες, αλλά ας μη γελιόμαστε εννιά στις δέκα φορές οι αόρατοι και απλήρωτοι φροντιστές είναι γένους θηλυκού.

Η μη αμειβόμενη εργασία στην οικονομία της φροντίδας, όπως αποκαλείται επισήμως και από τη Διεθνή Οργάνωση Εργασίας (ILO),  αφορά σχεδόν τον έναν στους δύο κατοίκους της Ευρώπης. Το μεγαλύτερο βάρος της πέφτει σε γυναικείες πλάτες, τόσο στον χρόνο που αφιερώνουν, όσο και στο ποσοστό συμμετοχής στον αθέατο στρατό των «μη αμειβόμενων φροντιστών».

Σύμφωνα με έρευνα του ΟΗΕ, οι γυναίκες σε παγκόσμιο επίπεδο αφιερώνουν υπερδιπλάσιες ώρες καθημερινά σε εργασίες φροντίδας από ό,τι οι άντρες. Το 45% των γυναικών παραγωγικής ηλικίας, δεν συμμετέχει στην αγορά εργασίας λόγω μη αμειβόμενων υποχρεώσεων φροντίδας, σε σύγκριση με μόλις το 5% των ανδρών. Στην Ευρώπη οι ανισότητες δεν είναι τόσο ακραίες, αλλά εξακολουθούν να υφίστανται.

Νταντάδες της γειτονιάς

Το νέο πρόγραμμα του υπουργείου Οικογένειας και Κοινωνικής Συνοχής για τις «νταντάδες της γειτονιάς» είναι μια ανακούφιση για όσους έχουν μωρά παιδιά (από δύο μηνών ως δυόμιση ετών), παρέχοντας οικονομική ενίσχυση για υπηρεσίες «κατ’οίκον φροντίδας».

Απευθύνεται κατά κύριο λόγο σε γονείς που εργάζονται ή αναζητούν δουλειά ή σπουδάζουν, με έμφαση στις μητέρες. Ο διακηρυγμένος στόχος του προγράμματος είναι «η στήριξη και τη διευκόλυνση των γυναικών μητέρων και κηδεμόνων, προκειμένου μετά την απόκτηση ενός παιδιού να πετύχουν την πλήρη επανένταξή τους στην αγορά εργασίας και τη συνέχιση της επαγγελματικής τους καριέρας».  Επιπλέον στοχεύει «στη μείωση της αδήλωτης εργασίας μέσω της ενθάρρυνσης άνεργων, κυρίως, γυναικών να εργαστούν ως παιδαγωγοί-φροντιστές».

Voucher 300-500 ευρώ

Στο πρόγραμμα «Νταντάδες της γειτονιάς» οι ωφελούμενοι γονείς επιδοτούνται με ένα voucher, 300 ως 500 ευρώ τον μήνα, ως αμοιβή για το πρόσωπο που φροντίζει το παιδί. Αν ο γονέας έχει πλήρη απασχόληση δικαιούται το πλήρες ποσό, αν έχει μερική απασχόληση παίρνει το μειωμένο. Για να συμμετέχει κανείς στο πρόγραμμα ως «νταντά», πρέπει να έχει πιστοποιηθεί (ακόμα και με ένα σύντομο ονλάιν σεμινάριο) και να έχει γραφτεί στο Μητρώο Επιμελητών-τριών.

Οι ωφελούμενοι μπορούν να διαλέξουν ως φροντιστή πρόσωπο από το οικογενειακό ή οικείο περιβάλλον, εφόσον πληροί τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις.  Έτσι με έναν τρόπο αποζημιώνεται εμμέσως η μέχρι τώρα απλήρωτη δουλειά, που κάνουν αγόγγυστα, όσο και όταν μπορούν, οι γιαγιάδες, οι παππούδες ή άλλα μέλη της οικογένειας που «κρατάνε τα παιδιά», για να δουλέψουν οι γονείς.

Προσωπικός βοηθός

Ένα αντίστοιχο πρόγραμμα, που ξεκίνησε πιλοτικά και επεκτείνεται, είναι ο «Προσωπικός Βοηθός», για την υποστήριξη ατόμων με αναπηρία. Σε περιπτώσεις που δεν υπάρχει διαθέσιμος πιστοποιημένος επαγγελματίας  προσωπικός βοηθός , π.χ. σε απομακρυσμένες περιοχές ή μικράν νησιά, θα μπορεί να αναλάβει τον ρόλο άτομο του συγγενικού περιβάλλοντος – με δικλίδες ελέγχου.

Τα δύο παραπάνω προγράμματα πιθανόν είναι σταγόνα στον ωκεανό των αναγκών για φροντίδα. Όσο ο πληθυσμός γερνάει, τόσο αυξάνονται και οι ανάγκες για μακροχρόνια φροντίδα, που εξακολουθούν να παρέχουν στην συντριπτική τους πλειοψηφία γυναίκες. Είτε αμισθί, ως μέλη της οικογένειας, είτε πολλές φορές με μαύρη και αδήλωτη εργασία.

Όσο μια δεύτερη δουλειά

Σύμφωνα με την ανάλυση του Eurofound στο πλαίσιο της έρευνας CARE, το 45,3% του πληθυσμού της ΕΕ παρέχει κάποια μορφή μη αμειβόμενης φροντίδας, σε παιδιά, ηλικιωμένους, άτομα με αναπηρία – μέλη της οικογένειας ή σε όλους τους παραπάνω.

Η συνθήκη αυτή καθιστά την μη αμειβόμενη φροντίδα μία από τις πιο διαδεδομένες  μορφές παραγωγικής δραστηριότητας στην Ευρώπη.

Περίπου το 34,4% του πληθυσμού της ΕΕ παρέχει φροντίδα σε παιδιά και το 21,3% παρέχει μακροχρόνια φροντίδα. Μεταξύ όσων παρέχουν φροντίδα, η δέσμευση είναι σημαντική: οι μη αμειβόμενοι φροντιστές αφιερώνουν κατά μέσο όρο 29,7 ώρες την εβδομάδα σε δραστηριότητες φροντίδας.

Η πλειοψηφία των μη αμειβόμενων φροντιστών ασκεί επίσης αμειβόμενη εργασία. Το 61% των φροντιστών μακροχρόνιας φροντίδας και το 67% των ατόμων που παρέχουν φροντίδα σε παιδιά ασκούν επίσης αμειβόμενη εργασία, καθιστώντας την εναρμόνιση της φροντίδας και της απασχόλησης μια καθημερινή πρόκληση για δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους.

Επιπτώσεις στην απασχόληση

Για τα εκατομμύρια των Ευρωπαίων που συνδυάζουν την αμειβόμενη εργασία με τη μη αμειβόμενη φροντίδα, οι επιπτώσεις στην απασχόληση είναι σημαντικές. Η πιο συχνή «παρενέργεια» που αναφέρεται είναι η αναγκαστική αλλαγή στα ωράρια της δουλειάς (18,3%).

Ακολουθεί σε συχνότητα η ανάγκη για ευέλικτες ρυθμίσεις εργασίας, με 15,6%.

Άλλοι αναφέρουν πιο βαθιές και συχνά πιο επώδυνες αλλαγές.

• Το 14% απαντά ότι δεν μπορεί να αφιερώσει τον χρόνο που θα ήθελε στις σπουδές ή στην καριέρα του.
• Το 10% αναγκάζεται να αναζητήσει εξωτερική βοήθεια ή να προσλάβει επαγγελματία φροντιστή.
• Περίπου άλλοι τόσοι «άμισθοι φροντιστές», αναφέρουν ότι αναγκάστηκαν να μείνουν εκτός αγοράς εργασίας για μεγάλο διάστημα.
• Άλλοι κάνουν το ακριβώς αντίθετο: αναγκάζονται να δουλέψουν περισσότερες ώρες (7,9%) ή να βρουν δεύτερη δουλειά (7,2%), προφανώς για να πληρώσουν τα κόστη της επί πληρωμή φροντίδας.
• Ένα διόλου ευκαταφρόνητο ποσοστό (7,1%)  εργάζεται μόνο περιστασιακά, ενώ σχεδόν το 5% αναγκάζεται να εγκαταλείψει εντελώς τη δουλειά του, για να αφοσιωθεί στη φροντίδα του οικείου προσώπου.

Πόσο αξίζει σε χρήμα η μη αμειβόμενη φροντίδα

Η μη αμειβόμενη εργασία φροντίδας, μολονότι δεν αναγνωρίζεται, συνεισφέρει σε τεράστιο βαθμό στην ευρωπαϊκή οικονομία. Το Eurofound εκτιμά την οικονομική αξία της μη αμειβόμενης φροντίδας παιδιών στην ΕΕ σε περίπου 470 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως – ποσό που αντιστοιχεί στο 4,1% του ΑΕΠ.

Οι εκτιμήσεις του κόστους αντικατάστασής της κυμαίνονται από 335 δισεκατομμύρια ευρώ έως 689 δισεκατομμύρια ευρώ (2,9–5,9% του ΑΕΠ) – ανάλογα με το πού τοποθετείται ο πήχης για τον μισθό αναφοράς.

Για τη μακροχρόνια φροντίδα, συγκρίσιμες εκτιμήσεις που χρησιμοποιούν μεθόδους κόστους αντικατάστασης κυμαίνονται από 0,9% του ΑΕΠ στη Γερμανία έως 4,2% του ΑΕΠ στη Γαλλία.

Οι αποκλίσεις στα παραπάνω ποσοστά αντανακλούν και διαφορετικά εθνικά μοντέλα φροντίδας, αλλά αποδεικνύουν με συνέπεια,  ότι ο όγκος της μη αμειβόμενης φροντίδας επισκιάζει, από οικονομική άποψη, εκείνη που παρέχεται στον επίσημο τομέα φροντίδας.

Πώς θα γίνει «ορατή» η μη αμειβόμενη φροντίδα

Το Eurofound προσδιορίζει οκτώ κρίσιμους τομείς αναγκών για τους μη αμειβόμενους φροντιστές,

1.Συμφιλίωση μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής και αναδιανομή του βάρους της φροντίδας: Για παράδειγμα τα άτομα που παρέχουν φροντίδα να δικαιούνται άδειες και ευέλικτες ρυθμίσεις τους χρόνου εργασίας

2.Υποστήριξη από τους επίσημους φορείς πρόνοιας: Παιδικοί σταθμοί, κέντρα φροντίδας ηλικιωμένων, βοήθεια στο σπίτι.

3.Δεξιότητες και γνώση: Προγράμματα εκπαίδευσης και σεμινάρια πληροφόρηση για φροντιστές.

4.Κοινωνική Προστασία: Στοχευμένα μέτρα ανάλογα με το επάγγελμα και τις ανάγκες του άμισθου φροντιστή.

5.Εισοδηματική υποστήριξη: Επιδόματα, προγράμματα απασχόλησης.

6.Κοινωνικοί δεσμοί: Υποστήριξη από το οικείο περιβάλλον, συμμετοχή σε δραστηριότητες, δομημένες ομάδες αλληλοϋποστήριξης.

7. Σωματική και ψυχική υγεία: Ιατρικός έλεγχος, ψυχολογική υποστήριξη

8. Αναγνώριση: Νομικό πλαίσιο και επίσημη χάραξη στρατηγικής.

Φροντίδα στη σκιά: αδήλωτη εργασία

Όταν οι επίσημες υπηρεσίες φροντίδας δεν επαρκούν και η μη αμειβόμενη φροντίδα φτάνει στα όριά της, μια τρίτη μορφή παροχής καλύπτει το κενό: η αμειβόμενη εργασία φροντίδας που είναι νόμιμη ως προς τη φύση της, αλλά δεν δηλώνεται στις δημόσιες αρχές. Η Ευρωπαϊκή Αρχή Εργασίας εκτιμά ότι 6,8 εκατομμύρια αδήλωτοι εργαζόμενοι παρέχουν υπηρεσίες φροντίδας ή οικιακές υπηρεσίες σε ολόκληρη την ΕΕ.

Το συνολικό μερίδιο της αδήλωτης εργασίας στον τομέα της φροντίδας και της οικιακής εργασίας υπερβαίνει το 50%. Οι περισσότεροι μη δηλωμένοι εργαζόμενοι στη φροντίδα είναι γυναίκες και μετανάστες.

Στη Γερμανία, εκτιμάται ότι περίπου 400.000 γυναίκες από την Ανατολική Ευρώπη εργάζονται ως φροντιστές σε γερμανικά νοικοκυριά,  συχνά σε 24ωρη βάση, σε μια γκρίζα αγορά εργασίας, που δεν εφαρμόζονται πάντα οι νόμιμοι κανόνες. Στην Ιταλία, περίπου 1,3 εκατομμύρια badanti (oικιακές βοηθοί-γηροκόμοι), κυρίως μετανάστριες που παρέχουν φροντίδα με διαμονή στο σπίτι σε ηλικιωμένους, εργάζονται στον οικιακό τομέα. Από αυτές οι μισές δεν έχουν σύμβαση εργασίας. Χωρίς επίσημο καθεστώς απασχόλησης, οι εργαζόμενες στη φροντίδα, δεν έχουν πρόσβαση σε κοινωνική ασφάλιση, συνταξιοδοτικές εισφορές ή προστασία από την εκμετάλλευση – ακόμη και όταν η ζήτηση για την εργασία τους αυξάνεται με τη δημογραφική γήρανση.

Στην Ελλάδα, σε έρευνα που είχε γίνει από τον φορέα Solidarity Now, για τις συνθήκες απασχόλησης των μεταναστριών στην Ελλάδα (2022), διαπιστώθηκε ότι τουλάχιστον οι μισές συμμετέχουσες, με μεταναστευτικό ή προσφυγικό υπόβαθρο, είχαν εργαστεί χωρίς σύμβαση εργασίας ή χωρίς ασφάλιση τον τελευταίο χρόνο. Πάνω από μία στις τρεις (34%) είχε εργαστεί στον ευρύτερο τομέα της φροντίδας – είτε στην προσωπική φροντίδα (19%), είτε σε επαγγέλματα οικιακής φροντίδας (15%).

https://www.in.gr